Vật lư trị liệu - phục hồi chức năng bệnh nhân

di chứng tai biến mạch máu năo

BS. Phạm Văn Chín

Trung tâm Dinh dưỡng

I. Một số khái niệm :

1.      Tai nạn thuộc về mạch máu năo: sự bế tắc hay vỡ của một động mạch năo.

2.      Liệt bán thân: sự tê liệt của một nửa bên thân thể, tay và chân. Thường thường bị tê liệt hoàn toàn.

3.      Khinh liệt bán thân: có vài cơ bị liệt nhưng cũng có cơ làm việc được một cách yếu ớt. Không bị tê liệt hoàn toàn.

II. Những nguyên nhân thường nhất của liệt bán thân

1.      Tai nạn thuộc về mạch năo

2.      Bướu năo

3.      Nhọt năo

4.      Ngoại thương năo

III. Mục đích

1.      Giúp bệnh nhân (BN) có khả năng di chuyển từ nơi này đến nơi khác và tự ḿnh bước đi.

2.      Giúp BN có khả năng tự làm lấy những động tác thường ngày. Ví dụ: tắm rửa, mặc quần áo, ăn…

3.      Giúp BN thích nghi với những di chứng c̣n lại.

4.      Đề pḥng bệnh tật thứ nh́.

5.      Giúp BN trở lại với công việc cũ hay nghề nghiệp mớ để kiếm tiền.

6.      Ḥa nhập xă hội.

IV. Phân loại liệt

Loại liệt có ư nghĩa nhiều về dự hậu (tiên lượng) của BN. Cần phân biệt hai loại liệt mềm và liệt cứng.

1. Liệt mềm:

Nếu BN có loại liệt mềm th́ tay và chân mềm nhăo. Ta thường thấy là một tay treo mềm ở phía thân và một chân c̣n tác dụng của các cơ gập khớp xương hông và đầu gối. Ở vai có dấu khuyết như h́nh nhát ŕu.

2. Liệt cứng:

Với loại BN này, ta thấy liệt cứng xảy ra trong những cơ kháng trọng lực; đó là nhóm cơ gập lại cánh tay và nhóm cơ duỗi chân ra.

Ví dụ: ở chân liệt cứng ta thấy sự duỗi ra của khớp xương hông, đầu gối và cổ chân và sự ngửa ra của bàn chân. Ở cánh tay th́ vị trí điển h́nh là áp vô và quay vào trong tạ khớp xương vai, gập lại tại khuỷu tay, cổ tay và ngón tay và sự quay sấp của bàn tay.

V. Chương tŕnh tập

- BN nên bắt đầu tập ngay càng sớm càng tốt và ngay sau khi bị thương năo. Đôi khi BN cũng có thể bị tổn hại hay các yếu tố khác làm trở ngại việc bắt đầu tập ngay sau tai nạn.

- Nếu ta tŕ hoăn sự khởi đầu chương tŕnh tập, tức là ta làm cho những chi không bị liệt và thân ḿnh sẽ có th́ giờ bị yếu dần đi v́ không được dùng đến cũng như thái độ lệ thuộc và t́nh trạng chán nản sẽ xảy ra.

* Giai đoạn nằm ở giường:

- Trước khi BN có thể dứng dậy để đi đến pḥng điều trị, họ phải tập chuyển động trên giường.

- Nếu BN có khả năng thay đổi vị trí của ḿnh luôn mà không cần ai giúp th́ họ có thể tránh được chỗ da lở và duy tŕ được sức mạnh thân thể. Ta cần phải tập cho BN biết chuyển động như sau:

·         Nghiêng bên liệt: lấy tay không liệt nắm cạnh giường bên liệt, rồi dùng chân không liệt để tự ḿnh quay.

·         Nghiêng bên không liệt: nắm vững cạnh giường bên ấy với tay không liệt. Trước khi quay BN phải đặt tay liệt lên bụng và dùng chân không liệt ḷn dưới cổ chân liệt. Như vậy, chân không liệt sẽ giúp đỡ nâng sức nặng của chân liệt.

·         Ngồi dậy: BN có thể dùng một sợi dây cột ở cuối giường tự kéo ḿnh lên đến vị thế ngồi. Một số BN có thể ngồi dậy trên giường bằng cách quay ḿnh về phía bên không liệt và chống tay không liệt để nâng ḿnh đến vị trí ngồi. Tuy nhiên chúng ta cần phải chú ư đặc biệt đến thăng bằng của người bệnh khi ngồi.

·         Trồi lên trụt xuống: bằng cách nắm chặt thanh đầu giường và dùng cổ và chân không liệt để trợ lực.

Trong thời gian nằm trên giường BN cần chú ư tập thụ động để duy tŕ tầm hoạt động hoàn toàn của tay chân liệt hai lần mỗi ngày. Nếu BN liệt mềm đừng kéo dài xương khớp vai ra mạnh lắm. Khớp xương này dễ bị hư hại khi BN không có sức mạnh của cơ để bảo vệ nó.

·         Đặt tư thế đúng: vị trí đúng ở trên giường rất quan trọng cho đến khi BN có thể tự ḿnh chuyển động từ nơi này sang nơi khác.

* Giai đoạn đứng dậy:

Khi BN có thể đi đến pḥng điều trị, th́ việc bắt đầu tập đứng, giữ thăng bằng là vấn đề quan trọng nhất.

Bắt đầu đứng dậy theo cách này:

- BN ngồi trên một cái ghế vững chắc đặt giữa hai trụ song song. Nếu dùng xe lăn th́ trước hết phải phanh hai bánh. tập cho BN biết dùng tay không liệt để nắm chặt vào thanh cây để đứng lên và ngồi xuống.

- Tập cho BN biết đứng và giữ thăng bằng với sức nặng thân thể chi phối đều lên cả hai chân. Ban đầu th́ phải dùng tay không liệt nhưng khi đă có tiến bộ một ít, th́ không nên dùng tay nữa.

- Khi BN có sức mạnh và thăng bằng đầy đủ th́ họ nên bắt đầu tập đi bộ trong hai trụ song song và dùng tay không liệt để giữ cho vững chắc. Từ giai đoạn này tiến tới việc đi bộ ngoài trụ song song với cây chống càng sớm càng tốt.

·         Nếu BN có chân liệt cứng trầm trọng th́ đó là vấn đề đặc biệt. Thường thường khi BN đứng lên th́ trước hết chân liệt sẽ co lại tại hông và gối. Đó là cử động không tự ư và đôi khi BN không tự biết là chân co rút lại. Loại BN này khi đứng lên th́ nhớ phải đợi một chút rồi mới bước đi. lần lần chân liệt sẽ giăn nghỉ và dang thẳng ra, rồi BN có thể bắt đầu bước đi một cách vững vàng.

·         Nhớ rằng liệt bán thân lúc nào cũng có khuynh hướng té về bên liệt và đó là một điều quan trọng. Khi bạn giúp một BN bước đi, lúc nào bạn cũng nên ở bên liệt của BN và chú ư cẩn thận.

* Lên xuống thang lầu

- Có lẽ trong đời sống ở ngoài trung tâm chỉnh h́nh, người bệnh sẽ ít bao giờ đi lên thang lầu nhưng BN cần phải bước lên bước xuống nhiều lần mỗi ngày. Đi lên xuống thang lầu là một cách tập có hiệu quả để thêm sức mạnh và điều ḥa cho thân liệt, rèn luyện hô hấp và tim mạch.

1. Đi lên thang lầu

BN nên bước bàn chân không liệt lên bậc tầng cấp trước và bàn chân liệt sau. Họ nắm chặt lan can với tay không liệt để cho vững chắc. Nếu thang lầu không có lan can th́ BN nên cầm cây chống ở bàn tay không liệt. Chống cây lên bậc tầng cấp đồng thời với chân liệt bước lên.

2. Đi xuống thang lầu

Nếu BN muốn th́ có thể đi thụt lui xuống thang lầu như thế này: để bàn chân liệt xuống trước và bàn chân không liệt sau. Dùng lan can hay cây chống đồng thời với chân liệt. sau khi BN đă có thêm sức mạnh, sự kềm chế và ḷng tự tin th́ họ có thể đi tới mà xuống. Cách đi không thay đổi: chân liệt xuống trước và chân không liệt xuống sau.

* Cách đi với cây chống, gậy

Đưa tay không liệt đặt với cây chống tới trước cho tới khi đầu của cây chống đặt trên sàn nhà cách đầu ngón chân không liệt chiều dài của một bàn chân về phía trước và độ 15cm về phía bên.

Rồi bàn chân liệt đưa tới trước cho đến khi gót chân liệt ngang với ngón của bàn chân không liệt rồi dời sức nặng thân thể lên trên bàn chân liệt và cây chống.

Bàn chân không liệt đi tới trước bàn chân không liệt cho tới khi gót chân ngang với ngón chân liệt.

* Động tác thường ngày

Đồng thời với tất cả các giai đoạn tập khác ta nên cho BN tự làm các động tác thường ngày. Cơ thể người ta liệt bán thân mà vẫn ăn, mặc quần áo, viết chữ… với một cánh tay được. Nếu BN có cánh tay ưu thế bị liệt th́ ban đầu họ sẽ làm những động tác này chậm và vụng về. Nhưng rồi BN sẽ tiến bộ hơn khi đă kiên tŕ tập.

VI. Yếu tố tâm lư

Với BN liệt bán thân nặng ta có thể đoán trước là BN sẽ có sự thay đổi tâm tánh mau và vô căn cứ. Họ có thể khóc hay cười mà không có lư do. BN thường có những hành động thiếu tự chủ v́ họ không có đầy đủ tâm tánh b́nh thường. Thông thường ta không nên để ư đến những hành động lạ đó mà nên chờ cho BN có đủ th́ giờ tự trở lại sự b́nh thường.