Sử dụng thuốc an thần gây ngủ

TS.DS. Nguyễn Hữu Đức

Đại học Y Dược TP.HCM

I. VÀI GHI NHẬN VỀ GIẤC NGỦ:

- Giấc ngủ không phải là sự ngưng nghỉ hoạt động hoàn toàn mà là một dạng đặc biệt của hoạt động cơ thể giúp cơ thể phục hồi năng lượng đă tiêu hao khi thức.

- Thời lượng trung b́nh của giấc ngủ là 8 tiếng nhưng không nhất thiết luôn như vậy, có người ngủ ít hoặc nhiều hơn. Dấu hiệu cho biết ngủ đủ là có sự sảng khoái, tươi tỉnh, thoải mái khi thức giấc vào ban ngày.

- Giấc ngủ là một hiện tượng sinh lư có nhịp điệu gồm nhiều chu kỳ (mỗi chu kỳ kéo dài 90 phút). Một chu ḱ gồm nhiều giai đoạn: bắt đầu ngủ, ngủ sâu, ngủ thật sâu, ngủ nghịch thường (paradoxic sleep, c̣n gọi là ngủ với chuyển động mắt nhanh REM: Rapid Eye Movement sleep, chiếm 25% chu kỳ và các giấc mơ thường xảy ra trong giai đoạn này).

- Rối loạn giấc ngủ có nhiều loại: mất ngủ, ngủ nhiều, ác mộng, miên hành (sleep walking), nói mớ, nghiến răng, ác mộng, hoảng sợ khi ngủ…

 

II. MẤT NGỦ:

  1. Mất ngủ là triệu chứng của nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra, có 3 loại:

-         Mất ngủ tạm thời: kéo dài chỉ trong 3 ngày do biến động (lạ chỗ, du lịch sang nước có múi giờ khác…).

-         Mất ngủ ngắn hạn: kéo dài trên 3 ngày đến 3 tuần do stress, phiền muộn.

-         Mất ngủ kinh niên: kéo dài trên 3 tuần đến vài tháng, do có rối loạn trong cơ thể (bệnh nội khoa, trầm cảm…).

  1. Một số nguyên nhân gây mất ngủ:

       -      Ngoại cảnh: tiếng ồn, lạ nhà, sự phiền muộn, chất kích thích (trà, cà phê, rượu) thuốc (chống trầm cảm, kích thích hệ thần kinh trung ương, glucocorticoid…), sai lầm trong ăn uống, no quá, đói quá…

       -      Bệnh tiềm ẩn: GERD, trầm cảm hô hấp, xương khớp…

 

III. XỬ TRÍ VÀ ĐIỀU TRỊ MẤT NGỦ:

  • Cần xác định kiểu mất ngủ:

- Khó bắt đầu giấc ngủ (mất ngủ đầu hôm, người trẻ)

      - Thức giấc quá sớm (người cao tuổi)

      - Khó duy tŕ giấc ngủ

  • Xác định nguyên nhân gây mất ngủ.
  • Thực hiện  các “Biện pháp không dùng thuốc” giúp ngủ tốt:

-  Nên ngủ và thức giấc vào một giờ nhất định.

-  Hạn chế việc ngủ trưa (nếu cần chỉ nằm nghỉ nếu khó ngủ vào ban đêm).

-  Chuẩn bị giường ngủ thích hợp (thoáng, tối, yên tĩnh). Cần xem  giường ngủ là nơi chỉ để ngủ.

-  Tránh uống cà phê, trà đậm vào tối trước khi ngủ.

-  Tránh đi ngủ với bụng no quá hoặc đói quá.

-  Thường xuyên tập thể dục nhưng không nên tập ít nhất 4 giờ trước khi ngủ.

-  Luyện tập phương pháp thư giăn, chống stress (như yoya, thở dưỡng sinh).

§        Dùng dược thảo theo kinh nghiệm dân gian có tác dụng an thần: lạc tiên (nhăn lồng), tâm sen (lá mầm hạt sen), trinh nữ (mắc cỡ), lá vông nem…

  • Thuốc từ dược thảo: Rotunda (củ B́nh vôi)…
  • Dùng thuốc kháng sinh histamin (loại OTC): doxylamin,promethazin, alimemazin, diphenhydramin, pyrilamin.
  • Dùng thuốc an thần gây ngủ (theo chỉ định của bác sĩ)

-            Nhóm barbiturat: rất ít dùng.

-            Nhóm benzodiazepin: thông dụng hiện nay.

-            Các thuốc khác: cloral hydrat, meprobamat, chống trầm cảm (amitriptylin), zolpidem, zopiclon, zaleplon

 

IV. THUỐC AN THẦN-GÂY NGỦ (SEDATIVE-HYPNOTICS)

-         Thuốc an thần gây ngủ là thuốc có tác dụng:

§     An thần giải lo (dùng liều thấp): giảm sự đáp ứng với kích thích ngoại cảnh đưa đến giảm lo âu

§     Gây ngủ (dùng liều cao hơn): khởi phát và duy tŕ giấc ngủ càng tương tự giấc ngủ tự nhiên càng tốt.

-         Cơ chế tác động: tăng cường tác động của GABA (gamma-amino-butyric acid) là chất dẫn truyền thần kinh gây ức chế. Khi GABA được phóng thích ở đầu tận cùng neuron sẽ gắn vào thụ thể GABA có trên màng tế bào TK tiếp theo làm mở kênh ion Cl- đưa đến sự phân cực màng. Thuốc an thần gây ngủ như benzodiazepin có tác dụng tăng cường sự tương tác giữa GABA với thụ thể làm tăng sự mở kênh Cl  và tăng sự phân cực màng gây ức chế.

-         Gây nghiện:

·              Nghiện: “trạng thái ngộ độc kinh niên nguy hại cho cá nhân và xă hội do việc sử dụng vô chừng và lập đi lập lại một hay nhiều chất thiên nhiên hay tổng hợp”.

·             Đặc điểm: cưỡng chế (complulsion), lờn thuốc (tolerance), lệ thuộc (dependence)  đưa đến hội chứng cai thuốc (withdrawal syndrome).

            -  Lờn thuốc và nghiện thuốc sau 4 tuần sử dụng.

            -  Người nghiện ma túy lạm dụng: ś cọt, im mê, rô cam (Rohypnol)…

            - Tác dụng phụ: lú lẫn, ảnh hưởng đến trí nhớ, nhận thức, làm thay đổi thái độ, hành vi.

            -  Nhóm barbiturat (amobarbital, butabarbital, immenoctal, secobarbital...).

                Trước đây sử dụng nhiều, hiện nay gần như không c̣n sử dụng (chỉ sử dụng phenobarbital chống co giật và thiopental tiêm gây mê ) v́ các lư do sau:

§         Tác động ít chọn lọc hơn BDZ.

§         Chỉ số trị liệu thấp, khoảng cách an toàn hẹp, dễ gây ngộ độc.

§         Lạm dụng thuốc, dễ gây nghiện và lờn thuốc hơn.

§         Tương tác thuốc đáng kể (cảm ứng enzym chuyển hóa thuốc).

            -  Nhóm benzodiazepin: diazepam (Seduxen, Valium), flurazepam (Dalmane), estazolam (Prosom, Nucfalon), temazepam (Normison, Restoril), triazolam (Halcion) quazepam (Doral).

-         Ngoài ra, c̣n được dùng: tiền mê, dăn cơ, chống co giật.

-         Benzodiazepin khi bị chuyển hóa sẽ thành lập chất chuyển hóa có hoạt tính và có thời gian bán thải kéo dài hơn.

-         Chất chuyển hóa (oxazepam) hoặc chất không thành lập chất chuyển hóa (lorazepam, temazepam, triazolam) được dùng làm thuốc nhằm tạo thuốc an thần gây ngủ với khởi phát tác dụng nhanh, duy tŕ giấc ngủ tốt, không để dư âm giấc ngủ sáng hôm sau.

-         Thuốc khác: zolpidem (Ambien), zaleplon (Sonata), zopiclon có lợi điểm T½ ngắn (1-2 giờ), không ức chế giấc ngủ REM, ít tiềm năng gây nghiện.

V. NHỮNG ĐIỂM CẦN LƯU Ư KHI SỬ DỤNG THUỐC AN THẦN GÂY NGỦ:

-         Phải có chỉ định của bác sĩ (do gây nghiện, hướng thần).

-         Bác sĩ chọn loại thuốc thích hợp (người cao tuổi : thời gian bán thải ngắn, đào thải nhanh), ấn định thời gian dùng thuốc (2-4 tuần, zaleplon: 7-10 ngày), dùng liều thấp nhất, giảm liều dần dần trước khi ngưng thuốc.

-         Không có một thuốc nào tốt cho tất cả bệnh nhân, không phải tất cả bệnh nhân đều dùng thuốc. 

-         Không dùng thuốc an thần gây ngủ khi: sleep apnea, đang dùng thuốc chống trầm cảm, phụ nữ có thai.

-         Vấn đề ngưng sử dụng thuốc :

·         Nếu dùng BZD tác dụng ngắn quá 2 tuần, phải chuyển sang BDZ tác dụng dài,  giảm liều dần và ngừng hẳn (taper).

·        Nếu dùng zopiclone phải thay BDZ một tháng trước khi ngưng.

·        BDZ tác dụng dài thích hợp với bệnh nhân mắc thêm chứng lo âu vào ban ngày.