Điều trị bệnh Lao trong chương tŕnh Lao          

BS. Lê Bá Tung

Trung tâm Lao & Bệnh Phổi PNT (2/2002)

 

1. Bệnh lao hiện nay là vấn đề y tế xă hội quan trọng và là bệnh nhiễm gây chết nhiều người ở Việt Nam và trên thế giới.

            Bệnh lao là bệnh xă hội quan trọng v́ có nhiều người mắc phải và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố kinh tế xă hội. Viện Lao và Bệnh phổi Hà Nội đánh giá lao ở Việt Nam thuộc loại trung b́nh cao trong số 36 nước ở khu vực Tây Thái B́nh Dương. Số mắc lao mới các thể đang lưu hành ước tính 198/100.000 dân và tổng số lao mới và cũ đang lưu hành ước tính 289/100.000 dân (1998). Y tế Thế giới xác nhận hiện nay bệnh lao vẫn c̣n là bệnh giết người nhiều nhất trên toàn cầu, 1998 có khoảng 2 triệu người chết v́ bệnh lao, phần lớn trong tuổi sản xuất từ 15 – 49 tuổi và 98% số tử vong lao xảy ra tại các nước nghèo. Bệnh lao gây tử vong 40% số bệnh AIDS tại Châu Á. 1998 thế giới có khoảng 8 triệu ca lao mới trong đó có 640.000 ca lao/HIV. Thuốc điều trị lao đầu tiên được t́m ra năm 1944 là Streptomycine. Hiện nay bệnh lao điều trị lành bệnh trên 90% bằng hóa trị liệu với điều kiện bệnh nhân phải kiên tŕ điều trị đúng nguyên tắc trong thời gian 6 – 8 tháng. Biện pháp pḥng chống lao hữu hiệu nhất hiện nay là phát hiện và điều trị dứt điểm những ca lao đă xuất hiện, ưu tiên những ca lao gây nhiễm chính cho cộng đồng đó là những bệnh lao phổi xét nghiệm có vi khuẩn lao trong đàm soi trực tiếp; mỗi bệnh lao này có thể làm nhiễm lao cho 20 – 30 người lành cho cộng đồng nếu họ không được điều trị lành.

2. Mục tiêu điều trị lao:

            Điều trị lao là biện pháp chống lao chính. Điều trị lao tích cực sẽ làm giảm nhanh t́nh h́nh dịch lao tại địa phương.

            - Đối với cá nhân người bệnh lao: điều trị giúp lao khỏi đau, khỏi chết, được lành bệnh, khỏi xảy ra kháng thuốc, và phục hồi sức lao động, địa vị trong gia đ́nh và xă hội.

            - Đối với cộng đồng: điều trị lao sẽ dập tắt tối đa nguồn lây cho cộng đồng, như vậy số nguồn lây lao lưu hành sẽ giảm nhanh, số người chết v́ lao sẽ giảm nhanh, số người bị nhiễm vi khuẩn lao mới sẽ giảm nhanh, số người mắc lao mới hàng năm sẽ giảm dần để dần dần tiến tới việc khống chế và thanh toán bệnh lao cho toàn xă hội.

3. Những nguyên tắc cơ bản trong điều trị lao cần phải theo đúng

            3.1. Bệnh lao ngày nay điều trị lành với thuốc hóa chất trị lao (hóa trị liệu) là chủ yếu ngoại trừ một số trường hợp lao xương khớp và tiếp niệu sinh dục có thể cần điều trị thêm bằng phẫu thuật. Hóa trị liệu kết hợp nhiều thuốc lao đảm bảo điều trị khỏi bệnh, diệt hết vi khuẩn lao với điều kiện dùng thuốc đúng nguyên tắc. Sự lây lan lao sẽ giảm nhanh sau điều trị hết vi khuẩn lao với điều kiện dùng thuốc đúng nguyên tắc. Sự lây lan lao sẽ giảm nhanh sau điều trị lao từ 2 – 3 tuần lễ. V́ có nhiều loài quần thể vi khuẩn lao khác nhau trong một cơ thể bệnh nhân, nên phác đồ điều trị ngắn ngày nhất hiện nay là phải kéo dài từ 6 – 8 tháng mới diệt hết các loại vi khuẩn lao hiện diện, để được lành bệnh và tránh tái phát sau khi ngưng trị.

            3.2. Hóa trị liệu lao cần tuân theo nguyên tắc điều trị lao “đúng đủ và đều”

            + Điều trị đúng, đúng phác đồ được Y tế Thế giới đă chứng minh là có hiệu quả tốt. Ngày nay phải điều trị lao với phác đồ hóa ngắn ngày có ít nhất là 3 thuốc lao chính R.H.Z kết hợp lại trong giai đoạn tấn công. Chương tŕnh chống lao Việt Nam hiện điều trị bệnh lao, lao phổi và lao ngoài phổi mới với phác đồ 2SHRZ/6HE và tái điều trị với phác đồ 2SHRZE/1HRZE/5R3H3E3 (S.Streptomycine, H.Isoniazide, R.Rifampicine, Z.Pyrazinamide, E.Ethambitol).

            + Đúng liều lượng từng thuốc lao: đă qui định tính theo cân nặng của cơ thể bệnh nhân, thuốc đúng chất lượng, c̣n hạn dùng, dùng liều thấp th́ không hiệu quả, dùng liều cao th́ gây ra tai biến.

            + Dùng thuốc lao phải đúng cách: thuốc lao phải được chích và uống thuốc cùng một lúc trong ngày để đạt nồng độ thuốc cao nhất và phải uống lúc đói bụng để được hấp thụ tối đa.

            + Điều trị đều: điều trị lao phải “đều đặn liên tục” hàng ngày hay tuần 3 lần. Nếu tự ư ngưng thuốc, bỏ trị nửa chừng hay điều trị không đều đặn, điều trị không đủ số và lượng thuốc qui định sẽ tạo ra bệnh lao kháng thuốc.

            + Điều trị đủ: dùng đủ các thuốc lao đă qui định của từng giai đoạn của phác đồ và điều trị đủ thời gian qui định của phác đồ 6 hay 8 tháng để được lành bệnh và tránh tái phát.

            3.3 Điều trị lao với phác đồ hóa ngắn ngày phải được kiểm soát trực tiếp theo chiến lược DOTS: bệnh nhân lao phát hiện sẽ đăng kư điều trị tại tổ lao Quận Huyện và chuyển về điều trị có kiểm soát tại trạm y tế xă gần nhà bệnh nhân v́ sau khi điều trị tấn công 1 – 2 tháng bệnh nhân lao thấy triệu chứng lâm sàng giảm bớt rơ rệt nên vội lầm tưởng là đă hết bệnh. V́ phải đi làm kiếm sống, v́ chích thuốc đau, v́ uống thuốc có thể gặp biến chứng… nên bệnh nhân thường bỏ điều trị nửa chừng hay bỏ diều trị một thời gian mới trở lại. Điều này sẽ tạo ra bệnh lao kháng thuốc không những nguy hại cho cá nhân người bệnh mà c̣n nguy hại to lớn đối với cộng đồng v́ bệnh nhân đa kháng thuốc th́ không c̣n khả năng điều trị tại các nước nghèo. Tại các nước giàu điều trị lao kháng đa thuốc tốn gấp 100 lần hơn, tỷ lệ phản ứng thuốc rất cao và tỷ lệ lành rất thấp.

            Để đảm bảo cho việc điều trị lao lành với tỷ lệ cao, tránh không để xảy ra lao kháng thuốc, cũng như theo dơi sát các biến chứng thuốc lao có thể xảy ra để xử lư kịp thời. YTTG đă đề ra chiến lược DOTS, điều trị lao với phác đồ hóa ngắn ngày. Giai đoạn tấn công phải điều trị có kiểm soát từng liều thuốc và giai đoạn củng cố, nếu có dùng Rifampicine th́ cũng phải điều trị có kiểm soát. Nhân viên y tế, nhân viên sức khỏe cộng đồng ở phường xă và thân nhân bệnh nhân được huấn luyện để đảm trách việc giám sát trực tiếp suốt quá tŕnh điều trị cho bệnh nhân.

            3.4. Tổ chức nơi điều trị lao thích hợp cho bệnh nhân: bệnh nhân lao được điều trị ngoại trú là chính tại cơ sở y tế quận huyện và xă gần nhà bệnh nhân để họ có thể tiếp tục điều trị được trong thời gian 6 – 8 tháng. Chỉ điều trị nội trú tại bệnh viện huyện hay tỉnh đối với một số ít trường hợp lao cấp tính như: lao kê, lao màng năo, bệnh lao nặng suy kiệt không đi lại hàng ngày được hay bệnh lao phối hợp với các bệnh gan, thận cần chăm sóc đặc biệt và trường hợp bị phản ứng thuốc lao.

            3.5. Chỉ điều trị lao khi chẩn đoán lao được xác định và phải bắt đầu ngay khi có chỉ định điều trị: việc giáo dục truyền thông và tâm lư tiếp xúc với bệnh nhân và gia đ́nh bệnh nhân là tối cần thiết để tạo được sự cộng tác và tuân thủ của bệnh nhân trong điểu trị.

            3.6. Thuốc lao phải được cấp phát miễn phí đầy đủ và liên tục không được thiếu nửa chừng.

            3.7. Điều trị lao phải được theo dơi diễn tiến điều trị và đánh giá kết quả là lành hay thất bại để xử lư tiếp. Theo dơi việc điều trị đúng đều và đủ và theo dơi các biến chứng thuốc lao có thể xảy ra để xử lư kịp thời. Theo dơi kết quả điều trị bằng xét nghiệm đàm kiểm soát là chính. Thời gian thử đàm kiểm soát sau giai đoạn tấn công 2 - 3 tháng sau 4 – 5 tháng và 6 – 8 tháng điều trị tùy theo phác đồ. Nếu đàm không c̣n vi khuẩn lao sau 4 – 5 tháng và 6 - 8 tháng th́ bệnh nhân đă âm hóa đàm, lành bệnh. Nếu bệnh mới bị thất bại hay tái phát th́ được điều trị lại với phác đồ tái trị.

            3.8. Điều trị lao phổi mới có vi khuẩn lao trong đàm soi trực tiếp phải đạt tỷ lệ âm hóa đàm, lành ít nhất 85% th́ mới tăng thêm phần phát hiện lao. Nếu không đạt tỷ lệ âm hóa trên th́ tỷ lệ thất bại cao, nên điều trị càng nhiều bệnh càng tạo ra nhiều bệnh lao kháng đa thuốc, vô cùng nguy hiểm cho xă hội.

            3.9. Hóa trị ngắn ngày cũng điều trị lành với tỷ lệ cao bệnh lao có nhiễm HIV. Tuy nhiên cần theo dơi sát các biến chứng thuộc lao thường xảy ra nhiều hơn ở người nhiễm HIV.

4. Hóa pḥng lao:

            Trên thế giới chương tŕnh lao của một số nước có dịch lao thấp có chủ trương dùng hóa chất trị lao để pḥng lao cho những người bị nhiễm lao có nguy cơ cao trở thành bệnh lao như: có sống chung với nguồn lây lao trong gia đ́nh hay những người nhiễm HIV. Liều hóa pḥng lao là 5mg INH/kg thể trạng, uống hàng ngày (tối đa 300mg INH mỗi ngày) ít nhất là 6 tháng uống thuốc pḥng lao.

            Ở nước ta chương tŕnh chống lao chưa có chủ trương dùng hóa pḥng lao hiện nay. Phát hiện và điều trị tích cực những bệnh lao phổi lây nhiễm t́m có vi khuẩn lao trong đàm soi trực tiếp là biện pháp pḥng lao hiệu quả nhất cho gia đ́nh và xă hội.

5. Tóm lại:

            Chương tŕnh chống lao Việt Nam đă tổ chức được màng lưới chống lao từ Trung Ương đến Tỉnh, Huyện, Xă đảm bảo việc triển khai thực hiện công tác phát hiện lao và tổ chức quản lư điều trị lao theo chiến lược DOTS của YTTG cho hơn 99% dân số trong toàn quốc hiện nay. Bệnh nhân lao và gia đ́nh phải tích cực công tác với chương tŕnh chống lao, tuân thủ đúng những nguyên tắc cơ bản về quản lư điều trị lao để đạt tỷ lệ lành bệnh cao, âm hóa nguồn lây lan trên 85% và tránh đừng để xảy ra bệnh lao đa kháng thuốc. Thực hiện thành công chiến lược chống lao DOTS điều trị với phác đồ hóa ngắn ngày có kiểm soát là biện pháp duy nhất chúng ta có được hiện nay để ngăn chặn đại dịch lao cho nước ta và cho toàn thế giới.